Veelvoorkomende complexe aandoeningen (multifactoriele aandoeningen)

Een multifactoriële aandoening wordt veroorzaakt door zowel erfelijke factoren als omgevingsfactoren. Multifactoriële overerving leidt tot een clustering van gevallen binnen een familie, zonder dat er herkenbare patronen zijn zoals die voorkomen bij monogenetische afwijkingen.
Multifactoriële aandoeningen komen veel voor.

Herkenning multifactoriele oorzaak aandoening
Het is belangrijk een multifactoriële oorzaak van een aandoening te herkennen omdat: 

    • Primaire preventie en leefstijladvisering kunnen morbiditeit en mortaliteit verlagen bij mensen met een belaste familieanamnese.
    • Families met zeldzame monogenetische varianten van ziekten kunnen worden achterhaald, bij wie genetisch advies, onderzoek, controle en interventies mogelijk zijn.

 

Image credit: stockbroker / 123RF Stockfoto

Rol van de Huisarts

  •  Het identificeren van mensen met een verhoogd risico op ziekte op basis van hun familieanamnese.
  • Primaire preventie, leefstijladvisering, screening en interventies, bijvoorbeeld:
    • bij een patiënt met ischemische hartzieke in de familieanamnese: het adviseren van gewichtsverlies en stoppen met roken, en het controleren van bloeddruk en cholesterolgehalte
    • bij een vrouw bij wie in een vorige zwangerschap een neuraalbuisdefect is opgetreden: het geven van een verhoogde dosis foliumzuur
    • bij patiënten met een belaste familieanamnese: het motiveren tot deelname aan nationale screeningsprogramma’s
  • Correcte doorverwijzing.

Rol van de Specialist

  • Het opstellen van een gedetailleerde stamboom.
  • Het verifiëren van de diagnose bij familieleden via medische dossiers, pathologische verslagen en overlijdensaktes.
  • Het uitsluiten van een monogenetische oorzaak van een ziekte.
  • Het bepalen van het risico op een aandoening bij individuen en bij (toekomstige) zwangerschappen.
  • Behandeling (multidisciplinair), controle en leefstijladvisering.
  • Contact zoeken met familieleden als ook voor hen behandeling is geïndiceerd.
  • Patiënten attenderen op patiëntenorganisaties.

Achtergrond
Verschillende genen en omgevingsfactoren kunnen aandoeningen beïnvloeden. Er is vaak geen harde grens tussen ’alleen genetische’ (bijvoorbeeld een monogene afwijking als achondroplasie) en ‘omgevingsveroorzaakte’ aandoeningen (trauma, vergiftiging). Diverse veelvoorkomende ziekten zijn berucht om hun clustering binnen families zonder dat een typisch Mendeliaans overervingspatroon zichtbaar is (dominant, recessief etcetera).

Multifactoriële overerving
Bij multifactoriële overerving kan betrokken zijn:

  • een klein aantal genen (oligenetisch)
  • een groot aantal genen (polygenetisch)
  •  een enkele ‘hoofdgen’ dat invloed heeft op verschillende ‘bijgenen’

Het vatbaarheids- (of susceptibiliteits)model houdt in dat de vatbaarheid voor de eigenschap (bijvoorbeeld schisis) wordt veroorzaakt door een combinatie van genetische factoren en omgevingsfactoren. Families waarin meerdere leden voorkomen met de aandoening, laten een verhoogde vatbaarheid zien. Als gevolg van de verschuiving van de vatbaarheidscurve naar rechts liggen meerdere familieleden boven de expressiegrens en dus manifesteert zich de aandoening.

Dezelfde genen, dezelfde omgeving
Familieleden hebben overeenkomende genen, maar delen ook vaak dezelfde omgeving. In onderzoek naar de mate van erfelijkheid van aandoeningen wordt gekeken naar broer-zus/tweelingen/adoptierelaties (de relatieve genetische component van de oorzaak).

Zeldzame vormen
Bij veel ziekten met multifactoriële overerving komen enkele zeldzame vormen voor die worden veroorzaakt door monogenetische (meestal autosomaal dominante) overerving.
Voorbeelden zijn maturity-onset diabetes of the young (MODY) en bepaalde vormen van Alzheimer op jonge leeftijd.

Veelvoorkomende complexe aandoeningen