Risicocommunicatie

Samenvatting
Risicocommunicatie omvat het communiceren over risico’s. In de huisartsenpraktijk komt risicocommunicatie aan bod als een patiënt geïnformeerd wordt over erfelijkheidskwesties. Mensen begrijpen kansen vaak niet goed. Kansen kunnen op verschillende manieren worden uitgelegd: met verbale termen, numerieke termen en grafische formats. Deze manieren hebben allemaal hun voor- en nadelen. Bij het communiceren over kansen is het van belang om exact te zijn, de kans concreet te maken en het simpel te houden.

Wat is risicocommunicatie?
Risicocommunicatie is communiceren over risico’s. Deze komt aan de orde bij het informeren van een patiënt over erfelijkheidskwesties. Risicocommunicatie is belangrijk om de patiënt te informeren en/of hem/haar te ondersteunen bij besluitvorming. Het gaat dan over testresultaten en over hoe waarschijnlijk de uitkomsten zijn. 

Bij een consult over erfelijkheid kunnen uiteenlopende risico’s aan de orde komen, bijvoorbeeld:

  • Het krijgen van de uitslag ‘verhoogd risico’ bij een screening.
  • De kans op een kind met een chromosomale afwijking (gebaseerd op de maternale leeftijd of naar aanleiding van een echo/screening).
  • De kans zelf drager te zijn van een erfelijke aandoening.
  • De geboorte van een kind met een bepaalde aandoening.
  • Een verhoogd risico dat een ziekte zich op volwassen leeftijd manifesteert.
  • Het krijgen van een aandoening als iemand daar aanleg voor heeft.

Hoe communiceren over risico’s?
Meestal kunnen mensen kansen moeilijk begrijpen. Ze kunnen zich er vaak niets bij voorstellen. Verder speelt Informatie over kansen geen belangrijke rol bij het nemen van beslissingen. Mensen richten zich meer op de uitkomst. Men denkt dat iets absoluut wel of niet gebeurt. Het beeld dat personen hebben van bijvoorbeeld een kans van 1 op 30 is hetzelfde als die van een kans van 1 op 3.000. 

De manier waarop patiënten informatie over risico’s verwerken en de manier waarop de huisarts over risico’s communiceert, bepaalt hoe goed patiënten kansinformatie begrijpen. Bij het communiceren over kansen is het van belang om exact te zijn, de kans concreet te maken en het simpel te houden. 

Kansen kunnen op verschillende manieren worden uitgelegd: met verbale termen, numerieke termen en grafische formats. 

Verbale termen
Hierbij worden kansen met ‘woorden’ uitgelegd. Voorbeelden zijn: ‘Uw kans op het krijgen van darmkanker is groot.’ Of: ‘U heeft een kleine kans op diabetes mellitus type 2.’ 

De voordelen van verbale termen zijn dat ze makkelijk te gebruiken zijn en dat de uitleg in gewone taal gegeven kan worden. U kunt ook verbale termen hanteren als er weinig empirisch bewijs voor de kans is of om richting te geven aan een keuze. Nadelen zijn dat verbale termen onduidelijk zijn. Dit kan leiden tot miscommunicatie.  

Numerieke termen
Numerieke termen om risico’s aan te geven, zijn kansen, percentages, frequenties (proporties en ratio’s). Hieronder staat een voorbeeld:

  • Kans 0,05
  • Percentage 5%
  • Frequentie: proportie 1 op 20 en ratio 5 op 100

Numerieke termen zijn voor de meeste mensen moeilijk te bevatten. Het wordt daarom aangeraden om het risico concreet te maken. Het risico moet dus verwijzen naar mensen. Voorbeeld: ‘11% van de vrouwen krijgt borstkanker’. Als u twee numerieke kansen wil vergelijken is, is het van belang om de noemer gelijk te houden.

De voordelen van numerieke termen zijn dat ze risico’s precies weergeven. Mensen geven er ook meestal de voorkeur aan om risico’s op deze manier te horen te krijgen. Maar de nadelen zijn dat ze abstract en moeilijk te begrijpen zijn. 

Grafische formats
Ook met grafische formats kunnen risico’s worden uitgelegd. Hierbij kunt u denken aan staafdiagrammen, grafieken en populatiediagrammen. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bron: prenatalescreening.nl

De voordelen van grafische formats zijn dat ze zowel de kans dat iets optreedt als ook de kans dat iets niet gebeurt tegelijk kunnen weergeven. Daardoor is de informatie sneller te verwerken. Grafische formats trekken ook de aandacht van de patiënt. Nadelen zijn dat onvoldoende bewezen is of ze het begrip van kansen positief beïnvloeden.

Toekenning waarde aan risico's is verschillend
De waarde die mensen aan risico’s of kansen hechten, verschilt van persoon tot persoon. Wat voor de een onaanvaardbaar is, hoeft dat voor een ander niet te zijn. Daarom is het belangrijk om de reacties van de patiënt in de gaten te houden en deze boven tafel te krijgen. Dit kan het best door open om de reactie van de patiënt te vragen, bijvoorbeeld: ‘Maakt u zich zorgen over deze risico’s?’ of  ‘Ik zie dat u schrikt. Vindt u dit een te groot risico?’

Klik hier voor een casus over risicocommunicatie bij prenatale screening. 

‘Denkfouten’ bij risicocommunicatie
  • Soms vatten mensen een risico op een ziekte als ‘al opgebruikt’. Een kans van 1 op 4 betekent dan bijvoorbeeld dat als één kind met de aandoening geboren is, de volgende drie kinderen dus ‘veilig’ zullen zijn.
  • Een patiënt die al een keer een onwaarschijnlijke gebeurtenis is overkomen, zoals een zwangerschap met foetale abnormaliteit, kan bang zijn voor een ‘verhoogde vatbaarheid’. Het is dan soms moeilijk te begrijpen dat herhaling erg onwaarschijnlijk is.
Bronnen en meer informatie
Prof. dr. Daniëlle Timmermans (Afdeling Sociale Geneeskunde (VUmc):
Counselen Prenatale Screening: Risicocommunicatie en besluitvorming;
Risico’s gewogen? Risicocommunicatie voor geïnformeerde keuzen.

Communicating risk and uncertainty Professor David Spiegelhalter. Video van de Cambridge University (1 uur 6 min).

 
Auteurs
dr. Isa Houwink, huisarts, Erfocentrum/VUmc/MUMC
drs. Jouke Janssen, medisch student
 
Redactie
drs. Marloes Brouns-van Engelen, Erfocentrum
dr. Lidewij Henneman, VUmc